Trong loạt 4 bài viết về vấn đề da cam/đi-ô-xin ở Việt Nam và cách giải quyết của Mỹ đăng trên số đặc biệt tháng 1 và 2-2010, Nguyệt san Oa-sinh-tơn chỉ ra rằng “lí do duy nhất để Mỹ từ chối bồi thường cho các nạn nhân da cam chính là lo sợ việc đó sẽ tạo thành “tiền lệ”.

Anh Nguyễn Khanh, một người chạy xe tại vùng núi bên ngoài Đà Nẵng, thành phố phía nam Việt Nam, chỉ 53 tuổi, nhưng trông anh già hơn nhiều cái tuổi ấy. Cậu con trai 14 tuổi của anh sinh ra với tật nứt đốt sống nghiêm trọng và không thể đi lại được, còn cô con gái 7 tuổi của anh thì mắc hội chứng Đao. Khi còn nhỏ, anh Khanh từng thấy các lực lượng Mỹ phun xuống khu vực quanh nhà thứ chất làm rụng lá chứa chất hóa học đi-ô-xin để hủy hoại cây cối nhằm phát hiện ra sự di chuyển của kẻ thù. Anh Khanh, giống như nhiều người Việt Nam khác, vẫn tin rằng, đi-ô-xin còn sót lại lẫn trong đất của ngôi làng đã tàn phá gia đình anh, khiến cho các con anh bị dị tật bẩm sinh.

Theo một nghiên cứu của Văn phòng Thống kê Chính phủ Mỹ, trong suốt cuộc chiến Việt Nam, Mỹ đã phun khoảng 18 triệu ga-lông chất độc da cam. Nhiều thập kỉ sau đó, chất độc có tác động lâu dài này vẫn tiếp tục cướp đi sinh mạng của biết bao người dân Việt Nam. Mặc dù chịu áp lực từ phía Việt Nam, nhưng Mỹ vẫn thẳng thừng từ chối công nhận bất cứ trách nhiệm nào đối với những bi kịch như gia đình anh Khanh. Phần nào đó là vì Mỹ cho rằng không có đủ căn cứ thuyết phục về pháp lí để bồi thường cho Việt Nam. Và ngay cả khi có những bằng chứng rõ ràng về mối liên hệ giữa sự tiếp xúc đi-ô-xin và một loạt các chứng bệnh, thì việc xác minh ảnh hưởng trên từng cá nhân tại Việt Nam lại gần như không thể. Tuy nhiên, nguyên nhân lớn nhất giải thích việc phía Mỹ từ chối chịu trách nhiệm đối với những hậu quả của chất độc da cam tại Việt Nam là vì, theo các quan chức Bộ Quốc phòng Mỹ, việc này sẽ tạo tiền lệ xấu: Phía Mỹ sẽ phải đối mặt với khiếu nại từ người Hàn Quốc, Phi-líp-pin, I-rắc hay bất cứ ai bị ảnh hưởng bởi những hành động của quân đội Mỹ.

Chính phủ Việt Nam ước tính, Mỹ đã phun trên khoảng 12.000 dặm vuông, tức khoảng 10% tổng diện tích đất của đất nước. Các khu vực như Đà Nẵng, nơi Mỹ đặt một căn cứ không quân lớn, các lực lượng Mỹ đã dự trữ lượng lớn đi-ô-xin, một phần không nhỏ đã rò rỉ ra ngoài các thùng chứa. Nghiên cứu của Hatfield Consultants, công ty phân tích môi trường khá nổi tiếng, đã chứng minh, đất quanh Đà Nẵng ngày nay chứa đi-ô-xin cao gấp 365 lần mức tiêu chuẩn chấp nhận được trên thế giới. Trong nhiều năm, chưa có những bằng chứng thuyết phục về sự liên quan của chất độc da cam với các loại bệnh. Tuy nhiên, trong những thập kỉ gần đây, các nghiên cứu y tế (trong đó có rất nhiều nghiên cứu tập trung vào các cựu binh Mỹ trong cuộc chiến Việt Nam) đã chỉ ra rằng đi-ô-xin là nhân tố nguy hiểm gây hàng loạt căn bệnh với số lượng tăng chưa từng có. Người ta nghi ngại rằng nhiều người Việt Nam có thể đang mang trong mình nhiều chất độc nguy hiểm. Một nghiên cứu đối với hơn 3.000 người Việt Nam được đăng trên Tạp chí Sức khỏe cộng đồng Mỹ đã chỉ ra rằng, hàm lượng đi-ô-xin trong máu của những người này cao hơn rất nhiều so với những người sống tại những khu vực không bị phun chất độc.

Tuy nhiên, để xác định chính xác những ai tại Việt Nam đã phơi nhiễm với chất đi-ô-xin là cực kì khó khăn. Mặc dù có một số hồ sơ của quân đội Mỹ, nhưng không ai biết chính xác bao nhiêu chất độc da cam được phun trên các khu vực khác nhau trên khắp Việt Nam. Thực tế, có không nhiều các tổ chức tại Việt Nam có đủ kinh phí để kiểm tra, xác định việc phơi nhiễm đi-ô-xin. (Chi phí một lần kiểm tra khoảng 1.000USD).

Ngay cả khi Việt Nam có thể xác định rõ những người bị ảnh hưởng bởi chất độc da cam, Lầu Năm Góc vẫn lo lắng rằng việc công nhận trách nhiệm và chi tiền đền bù cho các nạn nhân sẽ gây nên một tiền lệ nguy hiểm. Chính phủ Mỹ sẽ có thể phải bù đắp về kinh tế cho những người tuyên bố bị ảnh hưởng về sức khỏe do những hoạt động trong thời kì chiến tranh từ trước đến nay, thậm chí là trong tương lai, khắp nơi trên thế giới, từ bán đảo Triều Tiên đến Áp-ga-ni-xtan. Tuy nhiên, những lí do mà Mỹ đưa ra có vẻ không nhất quán với nhau. Một mặt, Oa-sinh-tơn cứ khăng khăng rằng không thể đền bù vì không đủ chứng cứ chứng minh rằng những căn bệnh mà người Việt Nam đang phải chịu đựng là do chất độc da cam mà quân đội Mỹ rải tại đây. Mặt khác, luật pháp Mỹ quy định bất kì cựu binh Mỹ nào đã từng đặt chân đến Việt Nam trong thời kì chiến tranh và sau đó họ, hoặc con cháu của họ, phải chịu bất kì ảnh hưởng nào về sức khỏe mà được chứng minh là liên quan đến chất độc da cam thì sẽ có quyền được chăm sóc sức khỏe theo chế độ đối với cựu binh Mỹ và nhiều lợi ích khác.

Mùa thu năm nay, Tổng thống Ô-ba-ma có thể sẽ tới thăm Việt Nam và dự hội nghị thượng đỉnh Hiệp hội các quốc gia Đông Nam Á. Liệu ông có giữ nguyên chính sách như những người tiền nhiệm, hay là dũng cảm dám thay đổi để bồi thường thỏa đáng cho những nạn nhân da cam Việt Nam?

Ngọc Hà (Theo Báo QĐND Số 17506 (10/1/2010))